Γύρω από την -ήδη υπάρχουσα ή επερχόμενη;- οικονομική κρίση, εκατοντάδες σενάρια πλέκονται καθημερινά. Τα εμφανή σημάδια δεν είναι πολλά, η κρίση είναι ακόμη πανταχού παρούσα μεν, αόριστη και αφηρημένη δε. Ανησυχούμε και νιώθουμε αγωνία αλλά δεν ξέρουμε και πολύ για ποιο πράγμα ακριβώς.

Πάντως για την ώρα, το μεγάλο σοκ είναι για μας περισσότερο επικοινωνιακό παρά οικονομικό. Οι δημοσιογράφοι, οι εφημερίδες, τα κανάλια, ξέρουν ασφαλώς ότι «πουλάνε» πολύ περισσότερο όταν καλλιεργείται ανησυχία και φόβος.

Η «πληροφόρηση» μας για ό,τι κακό συμβαίνει είναι το λιγότερο υπερβολική, τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα και κατά συνέπεια τα συναισθήματα που μας προξενεί είναι δυσανάλογα της αντικειμενικής πραγματικότητας.

 

Όπως και νάναι εμείς δεχόμαστε ένα καταιγισμό από κακές οικονομικές ειδήσεις και απαισιόδοξες προγνώσεις. Τι κάνουμε; Ποιοι φόβοι ξυπνούν μέσα μας; Έχουμε εφόδια για να αμυνθούμε αλλά και για να νιώσουμε λιγότερο ευάλωτοι μπροστά σ’ όλα αυτά;

 

Οι φόβοι που γεννά μια τέτοια αόριστη απειλή όπως αυτή της επερχόμενης οικονομικής κρίσης είναι σχεδόν υπαρξιακής φύσεως, με την έννοια ότι δεν αισθανόμαστε να απειλείται κάτι συγκεκριμένο στη ζωή μας αλλά ότι διατρέχει κίνδυνο ολόκληρη η βάση πάνω στην οποία έχουμε στήσει τη ζωή μας. Τι θα γίνει με τη δουλειά μου; Με τη δουλειά του συντρόφου μου; Τι θα αλλάξει για τα παιδιά μας; Τι θα γίνει μετά; Πόσο θα χρειαστεί να περιορίσουμε τα έξοδα που κάναμε ως τώρα; Είναι και οι άλλοι στην ίδια θέση μ’ εμάς; Θα είναι και για άλλους το ίδιο;

 

Θα πίστευε κανείς ότι οι φόβοι αυτοί απασχολούν μόνο ανθρώπους που πραγματικά έχουν λόγους να ανησυχούν π. χ. για το σπίτι τους, για τις σπουδές των παιδιών τους,

για την εκπλήρωση ζωτικών, καθημερινών αναγκών, όμως μάλλον δεν είναι έτσι. Φτωχοί, λιγότερο ή περισσότερο πλούσιοι αλλά και απένταροι οι άνθρωποι φοβούνται μη χάσουν αυτά –τα λίγα ή πάρα πολλά- που έχουν, όταν υπάρχει διάχυτη αγωνία και απαισιοδοξία..

Οι διαφορές έγκεινται περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν στους φόβους αυτούς.

 

Ο Ηλίας 42 ετών, έχει επιχείρηση ενοικίασης αυτοκινήτων. Η γυναίκα του είναι ιδιωτική υπάλληλος και με τα έσοδα και των δύο η ζωή τους ήταν πάντα αρκετά άνετη. Παρόλα αυτά τα 2-3 τελευταία χρόνια ο ανταγωνισμός έχει αυξηθεί σ’ αυτές τις επιχειρήσεις και υπάρχει κάμψη των δικών του εσόδων. Επίσης στην εταιρεία όπου δουλεύει η γυναίκα του τον τελευταίο χρόνο απέλυσαν δυο υπαλλήλους. Ο Ηλίας αποφεύγει να συζητάει με οποιονδήποτε τα θέματα αυτά, ιδιαίτερα τα της δικής του δουλειάς. Τα τελευταία δυο χρόνια έχει κλειστεί κάπως στον εαυτό του, έχει συνεχώς νεύρα και άγχος, κι επιπλέον άρχισε να πίνει, αρκετά και σε καθημερινή βάση. Οι προσπάθειες της γυναίκας του να συζητήσουν πώς θα μπορούσαν να ελαττώσουν τα έξοδα τους δεν βρίσκουν ανταπόκριση. Οι προτάσεις του πιο παλιού του συνεργάτη και φίλου να κάνουν κάποιες αλλαγές στη δουλειά για να αντιμετωπίσουν καλύτερα την κατάσταση απορρίπτονται γιατί « με την κρίση αυτή δεν τα έβγαλαν πέρα κολοσσοί και θα την αντιμετωπίσουμε εμείς;»

 

Ο Ηλίας αποτελεί παράδειγμα παθητικής στάσης απέναντι στις δυσκολίες, τις ήδη υπάρχουσες και τις επαπειλούμενες. Ο Γερμανός Βέρνερ Σάνιο, επιστημονικός συνεργάτης στο Συμβουλευτικό Κέντρο Χρεωστών που λειτουργεί στο Πανεπιστήμιο του Μάιντς, παρατήρησε ότι μια τέτοια παθητική στάση, οδηγεί σε μία σταδιακή κλιμάκωση των οικονομικών δυσχερειών, αύξηση των χρεών και σε αρκετές περιπτώσεις, μετά από μερικά χρόνια, σε χρεοκοπία.

 

Υπάρχει άλλος τρόπος; Το παράδειγμα για μια πιο θαρραλέα και ενεργητική στάση απέναντι σε δυσκολίες και (βαριά) οικονομικά χτυπήματα προέρχεται από ένα πολύ ωραίο βιβλίο, που επιπλέον είναι πολύ ενδιαφέρον λογοτεχνικά και ιστορικά. Είναι το βιβλίο της Μαριάννας Κορομηλά «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα» (Εκδόσεις Άγρα) στο οποίο αφηγείται την –πραγματική- ιστορία μιας οικογένειας Ελλήνων, εμπόρων από τη Μαύρη Θάλασσα, τις περιπέτειες, τις αλλεπάλληλες οικονομικές καταστροφές και τα καινούργια ξεκινήματα μέχρι τη στιγμή που έφτασαν, πρόσφυγες, το 1950 στο λιμάνι του Λαυρίου για να ξεκινήσουν για πολλοστή φορά, στα 50 τους χρόνια και με δύο μικρά παιδιά τη ζωή τους απ’ την αρχή:

 

«…Στα πενηνταένα του χρόνια, πρόσφυγας για έβδομη φορά, ο θεληματικός Θρακιώτης έμπορος δεν μπορούσε να συμμεριστεί τις ανησυχίες του φίλου του. Είχε χάσει, παιδί ακόμα, την πατρίδα του και την περιουσία του. Είχε αλλάξει δύο υπηκοότητες και δεκατρία επαγγέλματα. Είχε ζήσει τη θύελλα της ρωσικής Επανάστασης, είχε επιζήσει δύο αυτοκρατοριών που κατέρρευσαν, δύο παγκοσμίων πολέμων κι ενός κομμουνιστικού καθεστώτος. Οι δυσκολίες δεν τον τρόμαζαν. Δεν τον τρόμαξαν ποτέ. Είχε εμπιστοσύνη στα χέρια του, στο μυαλό του, στην πείρα του. Μόνο για τα παιδιά και τη γυναίκα του ανησυχούσε, γι’ αυτό και δεν είπε τίποτα στην Ελένη…»

 

Οι εποχές έχουν αλλάξει, θα πει κανείς, οι άνθρωποι ήταν αλλιώς μαθημένοι. Κι όμως, ήταν άνθρωποι μάλλον «καλομαθημένοι». Προέρχονταν από οικογένειες με οικονομική ευμάρεια την οποία έχασαν πολλές φορές, λόγω πολιτικοκοινωνικών αλλαγών –μέχρι τελευταίας δεκάρας.

 

Πράγματι όμως, είμαστε αλλιώς μαθημένοι. Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε τα πράγματα δεδομένα. Ζούμε εδώ και αρκετές δεκαετίες μια κατάσταση σχετικής σταθερότητας, χωρίς πολέμους, εξεγέρσεις, διωγμούς στη γειτονιά μας. Μας είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε ότι μπορεί να αλλάξουν, έστω και λίγο, τα δεδομένα της ζωής μας. Έχουμε μεγαλώσει θεωρώντας την σιγουριά και την ασφάλεια ύψιστο αγαθό και αυτονόητο και παραλύουμε στην ιδέα ότι μπορεί να μην είναι έτσι τα πράγματα.

 

Είναι ίσως η πρώτη φορά που κάτι που δεν ελέγχουμε εμείς μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη ζωή μας. Δεν μπορούμε εύκολα να ενστερνιστούμε τις συμβουλές κάποιων σοφολογιότατων να δούμε την κρίση σαν ευκαιρία για αλλαγή, για εξέλιξη ή για να εκτιμήσουμε περισσότερο αυτά που έχουμε, την υγεία, τους φίλους, τη δουλειά κλπ κλπ. Γίνεται να μην ανησυχούμε; Ίσως να μη γίνεται.

Όποιος ανησυχεί είναι σε επιφυλακή. Προετοιμάζεται για να αντιδράσει έγκαιρα και σωστά. Πιο συχνά όμως ο φόβος μας παραλύει και δεν μας αφήνει καν να αντιδράσουμε. Όλα μοιάζουν ακατόρθωτα και το μέλλον αβέβαιο. Αυτό που ξέρουμε αλλάζει και η αλλαγή τρομάζει. Τουλάχιστον στην αρχή, γιατί δεν ξέρουμε πού θα μας βγάλει και πώς.

 

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να πάρουμε θάρρος από ανθρώπους που τα κατάφεραν, όπως ο Μαυροθαλασσίτης έμπορος του βιβλίου ή άνθρωποι με παρόμοιες ιστορίες που μπορεί να υπάρχουν και μέσα στην ίδια μας την οικογένεια, ανάμεσα στους γνωστούς μας. Χωρίς να αφήσουμε τον θαυμασμό να μας αποθαρρύνει λέγοντας «εγώ ποτέ δεν θα είχα τόσο θάρρος όπως αυτοί».

Μπορούμε να πάρουμε κουράγιο από την ίδια μας τη ζωή αν σκεφτούμε πόσες φορές στο παρελθόν φοβηθήκαμε τις αλλαγές που επρόκειτο να έρθουν και πόσες φορές τελικά συνεχίσαμε χωρίς να έρθει το τέλος και η καταστροφή. Πόσες φορές οι φόβοι μας αποδείχτηκαν εντελώς ανεδαφικοί, όχι γιατί τα πράγματα ήταν τελικά ρόδινα αλλά γιατί οι δυσκολίες που προέκυψαν δεν ήταν αυτές για τις οποίες νομίζαμε ότι προετοιμάζαμε τον εαυτό μας.

 

Εντέλει χρειάζεται να ενεργοποιήσουμε και να ενισχύσουμε την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας και την ικανότητα μας να αντιμετωπίζουμε δύσκολες καταστάσεις. Όχι γιατί υπάρχει κάποια ψυχολογική θεωρία που λέει ότι «πρέπει να έχουμε εμπιστοσύνη στον εαυτό μας» αλλά γιατί απλούστατα αυτή είναι η φυσική τάση του κάθε ανθρώπου: να προχωράει, να φοβάται, να κάμπτεται, να συνεχίζει, να εφευρίσκει τρόπους, να ανακαλύπτει δυνατότητες, να αναπτύσσει ικανότητες, να αγωνιά, να στρέφεται προς άλλους για βοήθεια, να επανεξετάζει, να βρίσκει λύσεις, να απογοητεύεται, να ανοίγει δρόμους, να ελπίζει...

 

!! Ασφαλώς δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο μπροστά σε μια επερχόμενη οικονομική κρίση. Η ηλικία π. χ. είναι ένας παράγοντας που διαφοροποιεί τις ανησυχίες: οι πολύ νέοι φοβούνται ότι δεν θα βρίσκουν δουλειά, οι μεσήλικες ότι θα χρειαστεί να χαμηλώσουν το επίπεδο ζωής που έχουν συνηθίσει, οι πιο ηλικιωμένοι αγωνιούν αν θα μπορέσουν να πάρουν την σύνταξη τους.

Διαφέρουν όμως ανάλογα και με το τι συμβολίζει το χρήμα για τον καθένα (κάτι που συνήθως δεν μας είναι συνειδητό.) Για κάποιους είναι ένα μέσο αποδοχής και καταξίωσης στα μάτια των άλλων οπότε μια πιθανή μείωση εισοδημάτων βαραίνει σαν προσωπική αποτυχία. Μεγάλη αγωνία μπορεί να προκαλεί η οικονομική κρίση σε όσους έχουν μεγαλώσει σε οικογένειες με οικονομικές ανασφάλειες και εντάσεις. Για άλλους η απώλεια χρήματος ξυπνάει φόβους αρχαικούς, που ισοδυναμούν, σύμφωνα με τον Φρόυντ, με τον φόβο της απώλειας ενός κομματιού του εαυτού τους.

 

!! Ο καθένας δέχεται τις αόριστες ειδήσεις για την οικονομική κρίση ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του με λιγότερη ή περισσότερη ταραχή . Όσο πιο αγχώδης και ανασφαλής είναι ένας άνθρωπος απέναντι στις αλλαγές, τόσο περισσότερο δυσκολεύεται να δεχτεί ότι μπορεί να μην έχει τον έλεγχο, ότι μπορεί κάτι έξω απ’ αυτόν να αλλάξει τα δεδομένα της ζωής του. Αυτό όμως δεν ισχύει μόνο για την οικονομική κρίση αλλά και για οποιαδήποτε προοπτική αλλαγής, απώλειας, αποσταθεροποίησης, ανατροπής. Καταστάσεις που η ζωή, είτε μας αρέσει είτε όχι, μας επιφυλάσσει πολλές.

 

Διαβάστε: Μαριάννα Κορομηλά «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα» Εκδόσεις ‘Αγρα